İlaçların Vücuttaki Akibeti
İlaçlar vücuda uygulandıkları yerden emilir ve dolaşıma katılır. Dolaşım sistemiyle etki edeceği yere ulaşır ve etkisini gösterir. Vücutta bazı ilaçlar kimyasal değişikliğe uğrar ve sonunda vücuttan atılırlar.
Bütün bu olaylar değişik faktörlerin etkisi altında kalır. Buna bağlı olarak ilacın etki şekli de değişebilir.
İlaçlar bu etkileşimler yanında bazı normal vücut olaylarını da değiştirebilir. İlaçlar uygulandıktan sonra vücutta dağılırlar, metabolize olurlar ve dışarı atılırlar. İlaç uygulandığında emilir, dağılır, mobilize olur ve vücuttan uzaklaştırılır.
Emilim (Absorpsiyon)
İlacın emilimi uygulandığı bölgede kan veya lenf dolaşımına geçmesidir. İlacın lokal etki etmesi istenildiğinde emilimi istenmez. Sistemik etki istenildiğinde emilim ne kadar çabuk olursa ilacın etkisi o kadar çabuk başlar.
İlaçların emilimlerini etkileyen bazı faktörler vardır. Bunlar emilim hızını etkileyen faktörler olarak isimlendirilir. Bu faktörler;
İlacın veriliş yolu, ilacın özellikleri ve emilim yüzeyinin genişliği ve daralmasıdır.
İlacın veriliş yolu
Ağız yoluyla uygulanan ilaçlar sindirim sisteminde özellikle ince bağırsaklarda emilirler. İlacın buraya gelmesi veya emilmesi için belirli bir zamana ihtiyaç duyulur. İlacın sindirim sisteminden emilmesinde midenin dolu veya boş olması etkilidir. Enjeksiyon suretiyle uygulanan ilacın emilimi hızlıdır. Damar içine uygulamada ise enjektör iğnesinden çıktığı anda emilmiş olur.
İlacın özellikleri
İlacın molekül büyüklüğü ne kadar küçük ise ve yağda çözünürlüğü ne kadar fazla ise emilim de o kadar hızlı olur. İlaçların emiliminde farmasötik şekil de etkilidir. Katı farmasotik şekillerinin emilebilmesi için önce dağılması ve ilacın çözünmesi gerekir. Bu olayın hızı emilim hızını etkiler. Süspansiyon ve enjeksiyonluk solüsyonların veya süspansiyon ve enjeksiyonluk solüsyonların emilimi de ilacın tek başına çözünmüş olarak bulunduğu solüsyonlardan daha yavaş olur. Bundan başlıca bazı ilaçların konsantrasyonu da emilim hızını etkiler. İlacın uygulandığı yerdeki konsantrasyonu yüksek olursa emilim hızı da fazladır.
Emilim yüzeyinin genişliği ve damarlanması
İnhalasyon yoluyla uygulamalarda verilen ilaç akciğer alveolerinde çok geniş bir yüzeyden emilir. Bu nedenle genel anestezik madde inhale ettirilen kişi çok kısa süre içinde anesteziye girer. İlacın uygulandığı yerdeki damarlama da emilimi etkiler. İlacın uygulandığı yer de damarlanma az veya kan akım hızını azaltan şok, hipertansiyon, kalp yetmezliği gibi durumlar oluşmuşsa emilim yavaş olur.
Dünyada Görülen İklim Tipleri ve Bitki Toplulukları
Makroklima: Yeryüzünde geniş alanlarda görülen büyük iklim tipleridir.
Mikroklima: Büyük iklimler içinde farklı özellikleri taşıyan daha dar alanlı iklimlerdir.
Türkiye’de İklim Tipleri Nelerdir ve İklimi Belirleyen Etmenler
a) Enlem
b) Denize göre konum
c) Atmosferdeki genel hava dolaşımı
d) Okyanus akıntıları
e) Yerşekilleri ve yükselti
İklim - Doğal Bitki Örtüsü İlişkisi
Nemli İklimler
Sıcak bölgeler - Geniş yapraklı orman
Soğuk bölgeler - İğne yapraklı orman
Ilıman bölgeler - Karışık orman
Kurak İklimler
Sıcak bölge - Kurakçıl çalılar - kaktüs
Soğuk bölge - Otsu - yosunsu bitkiler
Türkiye’de ve Dünya’da Görülen İklim Tipleri
Ekvatoral İklim Tipi nedir
Görüldüğü yer: Amazon ve Kongo havzaları, Güneydoğu Asya adalarında görülür.
Ekvatoral İklim Özellikleri: Her ayın ortalaması 20°C'nin üstündedir. Yıllık ve günlük sıcaklık farklarının en az olduğu iklimdir.
En çok yağış alan iklimlerdendir. Yıl boyunca bol yağış alır. Ekinoks dönemlerinde yağışlarda artış gözlenir.
Bitki örtüsü: Geniş yapraklı gür ormanlardır.
Savan İklim (Yazı Yağışlı Tropikal İklim)
Görüldüğü yer: Ekvatoral iklimi çevreleyen alanlarda (15 - 20° enlemleri civarı) görülür.
Özellikleri: Her mevsim sıcaktır. Kışlar Ekvator'a göre daha serin, yazlar ise Ekvator'a göre daha sıcaktır.
Yağış Ekvatoral iklime göre daha azdır. Yazlar yağışlı, kışlar kurak geçer.
Bitki örtüsü: Uzun boylu sık ot toplulukları olan savanlar görülür.
Muson İklimi
Görüldüğü yer: Güney ve Güneydoğu Asya kıyılarında görülür.
Muson İklimi Özellikleri: Her mevsim sıcaktır (Ancak, Japonya ve Kore'ye doğru kuzeye gidildikçe sıcaklıklarda azalma görülür).
Yaz mevsimi çok yağışlı, kışlar kurak geçer. En çok yağış alan iklimlerdendir.
Bitki örtüsü: Geniş yapraklı gür ormanlar, yer yer savanlar görülür.
Çöl İklimi
Görüldüğü yer: 30° Dinamik yüksek basınç kuşaklan ile kıtalann denizden uzak dağlarla çevrili iç kısımlannda görülür.
Çöl İklimi Özellikleri: Gece - gündüz sıcaklık farklarının en fazla olduğu iklimdir. En yüksek sıcaklıklar çöl ikliminde ölçülür.
Yıllık yağış miktarı çok azdır (200 mm. nin altında). Belli bir yağış rejimi yoktur.
Bitki örtüsü: Kurakçıl çöl bitkileri görülür.
Akdeniz İklimi
Görüldüğü yer: 30°-40° enlemleri arasında; Akdeniz ülkeleri, (Mısır, Libya kıyıları hariç) Amerika'da Kaliforniya, Şili kıyıları, Afrika'nın güney ucu (Kap) ve Avustralya'nın güneydoğu ve güneybatısında görülür.
Özellikleri: Kışlar ılık ve yağışlı, yazlar sıcak ve kurak geçer.
Yağışların çoğu kış mevsiminde ve yağmur olarak düşer.
Kar yağışı ve don olayı nadir olarak görülür.
Bitki örtüsü: Yaz sıcaklığı ve kuraklığına dayanıklı, soğuğa dayanıksız bodur ağaççık ve çalılardan oluşan makilerdir. Dağların yükseklerine çıkıldıkça ormanlar görülür.
Orta kuşak Okyanus İklimi
Görüldüğü yer: Orta kuşak karalarının batı kıyılarında (Batı Avrupa, Kuzey Amerika'nın batısı) görülür.
Özellikleri: Kışlar ılık, yazlar serin geçer. Yıllık sıcaklık farkları azdır.
Batı rüzgârları ve sıcak su akıntıları nedeniyle en çok sonbaharda olmak üzere her mevsim bol yağış alır.
Bitki örtüsü: Karışık orman ve çayırlar doğal bitki örtüsünü oluşturur.
Step İklimi
Görüldüğü yer: Karaların iç kesimleri ve çöllere geçiş alanlarında görülür.
Özellikleri: Kışlar soğuk ve kar yağışlı, yazlar sıcak ve kurak geçer. Yıllık sıcaklık farkı fazladır.
Yıllık yağış miktarı az olup (300 - 400 mm. civarı) en çok yağış genellikle ilkbaharda düşer.
Bitki örtüsü: Yağışlı mevsimde yeşeren, diğer zamanlarda kurumuş halde kalan seyrek cılız ot toplulukları olan bozkırlardır.
Orta Kuşak Karasal İklimi
Görüldüğü yer: Orta Kuşak karalarının iç ve kuzey kısımlarında (Sibirya, Doğu Avrupa, Kanada ve ABD'nin iç kısımları) görülür.
Özellikleri: Kışlar uzun ve çok sert, soğuk, karlı, yazlar kısa ve serin geçer. Yıllık sıcaklık farklarının en fazla olduğu iklimdir.
En fazla yağış aldığı mevsim yazdır.
Bitki örtüsü: İğne yapraklı ormanlar (Sibirya'da tayga) ile yer yer çayırlar görülür.
Tundra İklimi
Görüldüğü yer: Sibirya'nın, iskandinavya'nın ve Kanada'nın kuzeyi ile Grönland kıyılarında görülür.
Özellikleri: Her mevsim soğuktur. En sıcak ay ortalaması genellikle 10°C'nin altındadır.
Yağış miktarı az olup, genellikle kar şeklindedir.
Bitki örtüsü: Soğuğa dayanıklı, cılız otsu, yosunsu bitkilerden oluşan tundralardır.
Kutup İklimi
Görüldüğü yer: Kutup bölgeleri ve Grönland'ın iç kesimleri
Özellikleri: Yıl boyunca sıcaklık ortalamaları O C'nin altındadır. Yıllık yağış miktarı çok azdır.
Bitki örtüsü: Buzullarla kaplı olduğundan bitki örtüsü yoktur.
Yoğunlaşma Nedir, Yağış Oluşumu
Havadaki nemin yoğunlaşması ve yağış oluşabilmesi, bağıl nemin % 100 e ulaşması ile olanaklıdır. Bunun için havanın yükselerek soğuması gerekir.
Oluşumuna Göre Yağış Çeşitleri
1. Yamaç Yağışları (Orografik Yağışlar):
Gezici hava kütlelerinin bir yamaç boyunca yükselip soğumasıyla oluşan yağışlardır.
2. Konveksiyonel Yağışlar (Yükselim): Isınan havanın yükselip soğumasıyla oluşan yağış türüdür. Sürekli yükselici hava hareketlerinin görüldüğü Ekvatoral Bölgede yıl boyunca konveksiyonel yağış oluşmaktadır.
3. Cephe Yağışları (Depresyon - frontal yağış):
Farklı hava kütlelerini ayıran sınıra "Cephe" denir. Sıcak ve soğuk hava kütlelerinin karşılaşma alanlarında, sıcak hava soğuk havanın üstünde cephe boyunca yükselerek soğur ve yağış bırakır. Cephe yağışları en çok Orta Kuşakla görülür.
Alçalıcı hava hareketinin görüldüğü yerlerde yağış oluşmaz. Çünkü; alçalan hava ısınır, nem taşıma kapasitesi artar ve doyma noktasından uzaklaşarak havada nem açığı ortaya çıkar.
Yoğunlaşma Çeşitleri ve yoğunlaşma olayları
Sis: Yeryüzüne yakın kesimlerde, havadaki nemin yoğunlaşarak havada asılı kalmış şeklidir.
Sisin en yoğun olduğu saatler sabah saatleridir. Öğleye doğru sıcaklığın artması yoğunlaşmayı engeller ve sis dağılır.
Çiy: Gece boyunca ısı kaybeden yeryüzü üzerindeki cisimler de (bitki yaprakları vb.) soğur. Soğuk yüzeylere temas eden havanın içindeki subuharı, damlacıklar halinde yoğunlaşır. Bu damlacıklara çiy denir.
Kırağı: Bulutsuz geçen kış gecelerinde, aşırı soğuyan yeryüzünde ve cisimler üzerindeki çok küçük ve ince buz kristalleri şeklindeki yağış türüdür.
Kırç: Çok soğuyan yeryüzünde, havadaki aşırı soğumuş su damlacıklarının soğuk cisimlere çarparak buz haline geçmesidir.
Bulut: Havadaki nemin yükseklerde yoğunlaşarak asılı kalmış halidir.
Yağmur: Bulutu oluşturan su tanecikleri, havanın soğumasıyla birleşerek büyür, ağırlaşır ve su damlacıkları halinde yere düşer.
Dolu: Ani soğumayla donan su damlalarıdır.
Kar: 0°C' nin altındaki sıcaklıklarda, havadaki subuharı kristaller halinde yoğunlaşarak yere düşer.
Yağışın Yeryüzünde Dağılışı
Yağışın En Fazla Olduğu Yerler (1000 mm. ve üstü):
1. Sürekli alçak basınç alanları: Sürekli yükselici hava hareketleri nedeniyle bol yağış alır.
Ekvator TAB
60° DAB
2. Güney ve Güneydoğu Asya: Yaz Musonları nedeniyle bol yağış alır.
3. Orta Kuşak karalarının batı kıyıları: Batı rüzgârları ve sıcak su akıntıları nedeniyle bol yağış alır.
En Az Yağış Alan Yerler:
1. Sürekli yüksek basınç alanları: Sürekli alçalıcı hava hareketleri nedeniyle yağış oluşumuna elverişsizdir.
30° DYB alanları: Sıcak çöller
Kutup TYB alanları: Soğuk çöller
2. Kıtaların iç kısımları: Denize uzaklık nedeniyle nemlilik ve yağış miktarı azdır.
3. Dağlarla çevrili çukur alanlar: Denize kapalılık nedeniyle az yağış alır.
Ayrıca:
Kıyılar genellikle iç bölgelerden fazla yağış alır.
Dağların denize paralel uzandığı kıyılar bol yağış alır.
iç bölgelerde dağlık alanlar çukur yerlerden fazla yağış alır.
Çok yüksek dağların dorukları az yağış alır.
Soğuk su akıntılarının etkilediği kıyılar az yağış alır.
