Kesikler ve Kanamalarda İlkyardım, Sağlık İlkyardım
Çeşitli sebeplerle kanın damar dışına çıkmasına KANAMA denir. Kanama; hasta, yaralı ve etrafındakilere en fazla telaşlandıran ve ilk yardımı gerektiren acil bir durumdur. Vücut ağırlığının 1/13 ünü kan meydana getirir.
Sağlam bir insan, 700 cm3 kan kaybederse dolaşım solunum ve şuurda büyük bir bozukluk olmaz. Vücut bunu yerine getirebilir. Vücuttaki kanın % 30'undan fazlası kaybedilirse (1500 cm") ve bu yerine konmazsa hasta ya da yaralı için öldürücü olabilir.
Kanamaları üç gruba ayırabiliriz.
a) Kanın Aktığı Yere Göre
a) İç Kanama nedir: Yaralanma veya bir hastalık sonucu yaralanan organlarından kanın damardan dışarı çıkıp organların ya da vücut boşluklarının içine akmasına "İÇ KANAMA" denir. Dalak, karaciğer, böbrekler özellikle trafik veya iş kazaları sonucu yaralanabilir. Mide ülserinde ve başka sebeplerle mide içine, karın boşluğu içine akan kanama bu gruptandır. Bu gibi durumlar hayati tehlike olan durumlar olup yaralının; en kısa zamanda en yakın hastaneye gönderilmesi, şok durumunun önlenmesi ve uygun gruptan kan verilmesi gerekir.
İç kanama belirtileri:
Bazı iç kanamalarda dışarıdan gözle görülebilen bir belirti yoktur. Buna karşılık aşağıdaki belirtilerle bir iç kanamanın olduğu anlaşılır.
1-Baygınlık hali, baş dönmesi
2-Huzursuzluk
3-Yüzde, dudaklarda ve parmak uçlarında solukluk olur.
4-Deri nemli ve soğuktur.
5-Susama hissi
6-Nabız hızlı ve zayıftır. Güçlükle hissedilir. Buna iplik gibi nabız da denir.
7-Solunum hızlıdır.
8-Sanki hava alamıyormuş gibi bir his (hava açlığı) olur.
9-Şuur azalır ve en sonunda şuur kaybolur.
b) Dış Kanamalar: Kan damardan vücut dışına çıkmıştır. Genellikle yaralanmalar sonucu olur.
b) Kanayan Damar Cinsine Göre, Damar Kanaması
a) Kılcal damar (kapiller) kanaması: Burada kanama sızma şeklindedir. Herhangi bir tedbir almadan kanama, kendiliğinden durabildiği gibi üzerinde pansuman koyup bastırmakla ve o kısmı yukarı kaldırmakla kolaylıkla durur.
b) Toplardamar (Ven) Kanamaları: Kan sızar, taşar biçimde olup koyu kırmızı renktedir. Atardamar kanamalarına göre kanamanın durdurulması daha kolaydır. Toplardamarlar içinde kanın basıncı az olduğundan, kanayan yer üzerine pansuman koyun üzerinden sarılması ve o kısmın kaldırılması genellikle kanamayı durdurur.
c) Atardamar (Arter) Kanamaları: Kalp atımlarına uygun olarak fışkırır biçimde olur. Açık kırmızı renktedir. Hemen durdurulmalıdır. Kanayan kol ya da bacağın kalp seviyesinden yukarısına kaldırılması kanamayı azaltır.
c) Kanamanın Olduğu Zamana Göre
a)Hemen görülen kanamalar (ilk kanama): Yaralanmadan hemen sonra görülen kanamalardır.
b)Kanama durduktan sonra tekrar görülen kanamalar: Pıhtı ile tıkanan damarda kan basıncının artması ile pıhtı yerinden oynar ve tekrar kanama olabilir.
c)Geç olan kanama: yaralanmadan hemen sonra olan kanama durmuştur. Yaralanmadan 5-8 gün ortalama bir hafta sonra özellikle iltihap sebebiyle damarı tıkayan pıhtının parçalanması sonucu tekrar görülen kanamalardır.
Acil Olarak Kanamayı Durdurma Yöntemler
1-Parmakla basınç yapma: Yara ufak ve kanama az ise yara üzerine temiz bir mendil ya da pansuman koyup parmağınızla 5-20 dakika kadar bastırılır. Yaranın üzerinde meydana gelen kan pıhtısı kesinlikle silinmemelidir. Yoksa tekrar kanama başlayabilir.
2-Basınçlı Pansuman: Eğer elinizde kravat, eşarp ya da sargı bezi varsa kanayan yara üzerine temiz bir mendil ya da pansuman koyduktan sonra üzerinden sıkıca sarılır. Yara içinde görülen kemik parçalan, mermi gibi yabancı cisimler çıkarılmalıdır.
3-Kanayan Yerin Yüksekte tutulması: Yaralı ve kanayan kısmın kalp seviyesinin üzerine yükseltilmesi ile kanama oldukça azalır ve hatta durabilir.
4-Damar üzerine basınç yaparak kanamanın durdurulması
Basınç yapılacak nokta o bölgeye giden atardamarın kemik üzerinde yüzey yerleştiği yerdir. Parmağınızla kemik arasında damar sıkıştırılması ile al tarafa kan geçmez.
a)Şakak bölgesindeki kanamalar: Hemen kulak önüne iki parmağınızla bastırınız.
b)Yüz bölgesindeki kanamalarda: Kanamanın olduğu tarafa alt çene kemiğinin alt kenarının orta kısmına parmağınızla sıkıca bastırınız.
c)Baş ve yüzün bir tarafındaki kanamalarda: Önce yaralının arka tarafına geçiniz. Yukarıda anlatılan kanamayı durdurucu tedbirlere ek olarak hastanın başını kanayan yana doğru eğiniz. Sonra dört parmağınızla alt çene köşesinin hemen atında kanayan tarafta boyuna bastırınız.
d) Kol Kanamalarında:
1.Yaralının önünde durunuz. Başını kanayan tarafa doğru eğdikten sonra baş parmağınızla o taraf köprücük kemiğinin üçte bir kısmının arka ve alt tarafına doğru bastırınız.
2.Eğer bunu yapamazsanız, yaralının kolunu hafifçe dışa çevirdikten sonra dört parmağınız içte olacak şekilde koldaki pazı adalesinin iç ve altına, kemiğe doğru bastırınız.
e) Ön Kol kanamalarında: Yukarıdakilere ek olarak dirsek önüne katlı bir bez koyup dirseği bükünüz. Aynı zamanda eli içe ve dışa doğru çeviriniz.
Bandaj uygulayarak kanamanın durdurulmasında işlem sırası aşağıdaki gibidir:
1. Bandaj için kravat, gömlekten yırtılmış bir parça, lastik boru atkı yada eşarp kullanabilirsiniz.
2. Çıplak kol ya da uyluğa uygulayabileceğiniz gibi önceden o bölge üzerine bir bez ya da pamuk sarıp onun üzerinden de uygulayabilirsiniz.
3. Önce bandajı iki kez sıkıca doladıktan sonra bir kez düğüm yapınız.
4. Sonra düğümün ortasına bir sopanın üçte bir orta ve uç kısımlarının birleştiği yere gelecek şekilde koyup tekrar bunun üzerinden iki kez düğüm yapınız.
5. Kolu veya bacağı yukarı kaldırınız. Kanayan yer üzerinde 1-2 dakika bastırarak kanamayı durdurunuz.
6. Kanama iyice durana kadar sopayı çevirerek sıkıştırınız.
7. Sopanın düğümden uzak ucuna gelen yerde kola bir sargı bezi dolanır ve bu sopaya bağlanarak dönmesi önlenir.
f) Bacakta olan Kanamalarda: Parmakla basınç yapma ve basınçlı pansuman uygulamanın yanı sıra kanayan tarafa kasık kısmından üçte bir iç kısmına, her iki elinizin baş parmağı ile sıkıca bastırarak bacağa giden damarı; parmağınızla havsala (pelvis) kemiği arasında sıkıştırınız. Ayrıca kanamanın olduğu bacağı kalp seviyesinin yukarısına kaldırınız. Bulunduğunuz yer meyilli ise bundan faydalanarak yaralıyı meyil yönünde baş aşağı yatırarak bacağı kalp seviyesinin yukarısında tutmuş olursunuz. Bu şekilde yatırına şok durumunun önlenmesinde de faydalıdır.
5-Bandaj (Turnike Uygulaması) uygulayarak kanamanın durdurulması:
Eğer hayatı tehlikeye sokacak kadar çok kanama varsa ve diğer tedbirlerle kanama durdurulamıyorsa o zaman bandaj uygulamak gerekir. Bunun için kanayan yerin daha yukarısından eşarp, mendil kravat veya ince lastik bir boru ile kanamayı iyice durduruncaya kadar sıkınız. Kesinlikle tel ile sıkmayanınız. Derinin sıkışmamasına dikkat ediniz.
Kazalarda İlk Yardım, İlkyardım Eğitimi
İlkyardım Hakkında Genel Bilgiler
İlkyardım Nedir; Hasta ya da yaralı kişiye, hastalanması veya yaralanmasından hemen sonra doktor gelinceye kadar hayatını kurtarmak için zamanında ve yerinde yapılan yardıma İLK YARDIM denir.
Hayatı boyunca insan, ilk yardımı gerektiren durumlarla her zaman karşılaşabilir. Zamanında yapılacak basit ve etkili bir ilk yardımla hasta veya yaralının hayatı kurtarılabilir.
Kaza ve ani hastalıklarda, hasta ya da yaralının doktora veya hastaneye sağ olarak götürülebilmesi, bilgili ilk yardımın anında yapılmış olmasına bağlıdır.
İlk Yardımda Temel İlkeler:
İlk yardımın "3T" diye bilinen temel ilkeleri TEŞHİS, TEDAVİ ve TAŞIMA'dır.
a)Teşhis: Teşhis önce hastanın veya yaralının hikayesi (anamnez) öğrenilir. Sonra belirtiler (semptom) ve bulgular tespit edilir.
b)Tedavi: Temel ilk yardım kuralları hatırlanarak yaralı ya da hasta için en uygun ilk yardım zamanında ve zarar vermeden uygulanır.
c)Taşıma: Teşhis ve tedavi yapıldıktan sonra gerekli bakım ve muayenesinin yapılacağı sağlık kurumuna uygun şartlar içinde taşınır.
Acil Durumlarda Yapılacaklar, Acil İlkyardım
Etkili ilkyardım genellikle kazazedeyle direkt temasa geçmeden önce baslar. Kazazedelerin ve çevrede bulunanların güvenlerini kazanmak üzere, olaylara kararlı, otoriter ve kontrollü olarak yaklaşmalısınız. Bu husus, özellikle birden fazla yaralının bulunduğu ve sakin, sistematik hareketinizle ilave yaralanma ve can kayıplarının önlenebileceği hallerde önemlidir.
a) İlkyardımda Öncelikler
Durumun değerlendirilmesi
Sakin ve süratli biçimde olup biteni inceleyin.
Kazazedeye ve kendinize yönelik tehlikeleri gözünüzde bulundurun.
Kendinizi hiçbir zaman riske atmayın. Ortamın güvenli hale getirilmesi
Yaralıyı tehlikeden uzaklaştırın.
Sınırlarınızın farkında olun.
Tüm yaralıların değerlendirilip acil ilkyardımın yapılması
İlkyardım önceliklerini saptamak üzere her yaralıyı değerlendirin ve ölüm tehlikesi bulunanlara öncelikle yardım edin.
Yardım çağırmak
Gerekli tıbbı yardımın ve uzman şahısların acilen çağrılmasını sağlayın.
b) Acil Durumda İlk Yardım
Acil bir durumda belirli bir plan yönünde hareket etmeniz, dikkatinizi çeken birçok talebi etkin bir şekilde öncelik sırasına koyabilmenize yardımcı olacaktır. Cansız aktivitelerin aklinizi başka yöne çekmesine izin vermeyin. Daima acil girişimin ana basamaklarını aklınızda tutun - Değerlendir, Güvenliği sağla, Acil Yardımı Yap ve Yardım çağır.
Duygularınıza hakim olun.
Bir an durup düşünün.
Kendinizi tehlikeye atmayın.
Sağduyunuzu kullanın.
Her şeyi tek basınıza denemeyin.
Havagazı veya benzin gibi potansiyel tehlikeleri göz önünde bulundurun: Gaz kaçağı ıslığı veya benzin kokusu gibi işaretleri hissetmek için gözlerinizi, kulaklarınızı ve burnunuzu kullanın.
1) Durumun Değerlendirilmesi
Hızla, olabildiğince fazla bilgi edinmek üzere, hareketli, fakat bunun yanında sakin ve kontrollü bir yaklaşımda bulunmalısınız. Öncelikle olay yerinde kendinize, yaralılara ve çevredekilere yönelik tehlikeleri belirlemeniz, ardından kullanabileceğiniz yardim kaynaklarını ve ihtiyaç duyabileceğiniz yardim türünü değerlendirmeniz gerekir. Yardim yaparken ilkyardım bilginiz olduğunu belirtin. Eğer çevrede, doktor, hemşire veya sizden daha deneyimli birileri bulunmuyorsa sakince sorumluluk üstlenin. Öncelikle kendinize şu soruları yöneltin:
Ortamda devam eden bir tehlike var mı?
Ani ölüm tehlikesi olan var mı ?
Çevrede yardim edebilecekler var mı ?
Uzman yardımına ihtiyacım var mı ?
2) Ortamın Güvenli Hale Getirilmesi
Kazaya sebep olan etkenler ek tehlikeler oluşturabilir. Öncelikle kendi güvenliğinizi korumanız gerektiğini hatırlayın. Bir kazazede olarak kimseye hayrınız dokunmaz. Genellikle, elektrik düğmesini kapatmak gibi basit önlemler ortamı güvenli hale getirmek için yeterlidir. Bazen daha karmaşık girişimler gerekmektedir. Çok fazla yardım uğruna kendinizi ve kazazedeyi asla ek tehlikelere maruz bırakmayın; yapabileceklerinizin sınırını göz önünde bulundurun.
Devam eden tehlikeyle başa çıkmak
Yaşamı tehdit eden tehlikeyi ortadan kaldıramıyorsanız, mümkünse, tehlike kaynağı ile kazazede arasına mesafe koymalısınız. Son bir çare olarak, kazazedeyi tehlikeli ortamdan uzaklaştırabilirsiniz. Birçok durumda uzman yardımına donanıma ihtiyacınız olacaktır.
3) Acil Yardımın Yapılması
Ortamın güvenliği sağlanınca, ilkyardım yapılacak kişilerin, yeniden canlandırmanın ABC prensibine göre hemen tedavi görebilmeleri için, hızla her kazazedenin ilk değerlendirmesini yapın. Yaralının nefes alıp almadığını kontrol edin.
Kazazedelerin: Bilinçli olup olmadıklarını; Havayollarının açık olup olmadığını; Soluyup solumadıklarını; Kalplerinin atıp atmadığını saptayın.
Bulgularınız, öncelikleri ve ne zaman ve ne kadar yardim gerekeceğini ortaya koyacaktır.
4) Yardım İsteme
Güvenliği sağlamak, telefonla yardım çağırmak ve ilkyardıma başlamak gibi birçok görevle karşı karşıya kalabilirsiniz. Çevredekilerden,
Ortamın güvenliğinin sağlanması;
Telefonla yardim çağırılması;
İlkyardım malzemelerinin getirilmesi;
Trafik ve seyircilerin kontrol edilmesi; Kanama kontrolü veya bir uzvun desteklenmesi;
Yaralıların mahremiyetinin korunması; .Yaralının güvenli yere taşınması konularında yardim isteyebilirsiniz.
Seyircilerin kontrolü
Çevredekilerin tepkisi canınızı sıkabilir ve hatta sizi sinirlendirebilir. çoğunun ilkyardım eğitimi olmayacaktır ve bu kendilerini çaresiz hissedip ürkmelerine yol açabilir. Kazayı görmüşler veya bizzat kendileri de yaşamışlarsa, farkında olmadan yaralanmış olabilirler ve muhtemelen endişeli olacaklardır. Eğer gerek duyuyorsanız, yardımlarını kararlı fakat nazik bir tarzda istemeniz uygun olacaktır.
5) Telefonla Yardım İsteme
Bir takım kaynaklardan telefonla yardim isteyebilirsiniz.
Acil yardim servisleri: Polis imdat (155), İtfaiye (110) ve Hızır Acil ambulans servisleri (112). Kamu hizmetleri: Gaz arıza (187), Elektrik arıza (186) ve Su arıza (185).
Sağlık servisleri: Telefonunu bildiğiniz veya rehberden bulabileceğiniz doktor, diş hekimi, hemşire veya ebeleri de çağırılabilirsiniz. Geçici de olsa, yaralıyı yalnız bırakmadan önce hayati ilkyardımını yaparak ölüm tehlikesini en aza indirin. Telefon çağrınız kısa ama eksiksiz olmalıdır.
Telefon Bulmak
Acil telefon çağrıları ücretsizdir ve cep telefonları ile araç telefonları da dahil olmak üzere birçok telefondan yapılabilir. Otoyollarda ve çevre yollarında belirli mesafelerle acil çağrı telefonları ve size en yakın bulunan telefonu gösteren işaret levhaları bulunmaktadır. Bu telefonların sadece kaldırılması cevap verilmesi için yeterlidir. Birçok özel şirketin yardim çağrısı için özel düzenlemeleri bulunmaktadır. Bu gibi düzenlemelerden haberdar olunuz. Telefon etmesini istediğiniz kişiden yardımın yolda olduğunu gelip size bildirmesini de isteyin.
Çağrının Yapılması
Ülkemizde henüz acil yardim birimlerinin (Polis imdat, itfaiye, Hızır Acil v.b.) bir iç irtibat teşkilatı bulunmamaktadır ve öncelik sırasıyla gerekli acil yardım birimleri aranmalıdır. Hasta veya kazazedelerin söz konusu olduğu durumlarda öncelikle ambulans çağırmak uygun olacaktır. Yardım biriminin santral memuruna kazanın veya acil durumun açıkça ayrıntılarını açıklayın. Olay mahallini kesin olarak bilmiyorsanız paniğe kapılmayın -çağrının yapıldığı telefon kulübesinin, otoyoldaki acil çağrı telefonunun veya cep telefonunuzun yeri santralden saptanabilir. Santral memurunun böyle bir imkanı varsa hattı saptayana dek telefonu kapatmayın. Telefonda kalarak Acil yardim servisinin rehberliğine aracı olmanız istenebilir. Bu görevi üstlenirseniz, ilgili kişinin durumun öneminin farkında olup, devamlı olarak size bilgi vermesini sağlayın.
Acil Servisleri Aramak
Telefonda açıkça isminizi ve olayda ilkyardıma olarak görev alabileceğinizi bildirin.
Aşağıdaki ayrıntılar önemlidir:
Telefon numaranız.
Olayın kesin yeri; eğer mümkünse, sokak, cadde ismi veya numarası ve herhangi bir kavşak veya başka yer ismi (Viyadük, köprü, tünel, otoyol v.b.).
Kazanın tipi ve ağırlığı, örneğin, "Trafik, kazası, iki araç, yol
tıkalı, üç kişi yaralı".
Kazazedelerin sayısı, cinsiyetleri, muhtemel yaşları ve durumları hakkında bildikleriniz, örneğin, "50 yaslarında erkek, kalp krizi şüphesi, kalp durması"
Gaz, tehlikeli maddeler, elektrik hattı hasarı gibi riskler veya sis ve buz gibi iklim şartları.
